Historia Zbrodnia ludobójstwa

Zapomniane ofiary

Istnieją narody szczególnie okrutnie doświadczone przez historię. Jednym z nich są Ormianie. Choć o zbrodniach popełnianych na Żydach, Cyganach czy Polakach, wiemy wiele - o cierpieniach Ormian - prawie nic. W lipcu mija 89 rocznica ostatecznego rozwiązania ''problemu ormiańskiego''.

W lipcu 1915 r., w Turcji, zakończono akcję wysiedlenia z terenu tego kraju i eksterminację przytłaczającej większości Ormian. Od dziesiątków już lat przedstawiciele tego dzielnego i nieszczęśliwego narodu próbują, bezskutecznie ''wyprosić'' - w różnych międzynarodowych instytucjach (m.in. w ONZ) - uznanie tych mordów za zbrodnię ludobójstwa, za zbrodnię przeciw ludzkości.
Na ONZ nie mamy wpływu - na to, by pamiętać - owszem. Wspomnijmy więc o tej okrutnej zbrodni, by jej ofiary rzeczywiście nie zostały zapomniane.
Państwo jakie stworzyli Ormianie - Armenia, było pierwszym królestwem, które przyjęło chrześcijaństwo jako religię obowiązującą. Władał nią wtedy Tyrydates (koniec III wieku). Z początkiem V wieku wielki myśliciel, Mesrob, opracował oryginalny alfabet, dzięki czemu język ormiański stał się również językiem pisanym; ten sam uczony na nowy język przełożył Pismo Święte. Zaczęła rozwijać się literatura, sztuka i muzyka ormiańska.
Niestety, od zarania swych dziejów, Ormianie zamieszkiwali ziemie leżące na styku różnych cywilizacji: bizantyńskiej, turańskiej, islamskiej, syryjskiej i irańskiej. Armenię podbijało Bizancjum, jej ziemie pustoszyły hordy mongolskie i tureckie, a mieszkańców Armenii często próbowano nawracać siłą na inne wyznania. Owe, częste najazdy zmuszały Ormian do migracji, dlatego też na świecie wytworzyła się dość liczna diaspora ormiańska.
Do XIV w. emigranci kierowali się w kierunku Rusi (również do Polski), Afryki Północnej i Kaukazu, zaś w XVII w. perski władca, Abbas, siłą przesiedlił część Ormian w głąb swego kraju, skąd rozprzestrzenili się do Indii i na Daleki Wschód.
Jednak najgorsze dopiero nadchodziło. Na przełomie XIX i XX wieku ten dzielny naród spotkała okrutna, wręcz niewyobrażalna tragedia. Choć historyczna Armenia leżała na terenach Rosji, Persji i Turcji, to w tym ostatnim kraju Ormianie mieli najtrudniejsze życie. Jako chrześcijanie, nie mieli w islamskiej Turcji żadnych możliwości egzekwowania swoich praw, choć teoretycznie je posiadali. Dowolnie nakładane, niesprawiedliwe podatki, urzędnicza samowola, grabieże dokonywane przez wojsko - były na porządku dziennym. Częste bunty przeciw temu bezprawiu były surowo tępione, choć wywoływało to pewne protesty państw europejskich oraz Rosji. Władze tureckie zdawały sobie sprawę, że muszą coś z tym ''problemem'' zrobić. W 1891 r. za rządów sułtana Abdulhamida II zaczęto tworzyć specjalne oddziały, przeznaczone do prowadzenia pogromów Ormian. W latach 1895-96 r. wymordowano 300 tysięcy - na ogół bezbronnych - chrześcijan, a 100 tys. zmuszono do ucieczki poza Turcję. Była to jednak tylko zapowiedź tego, co miało nastąpić w przyszłości.
W 1908 r. władzę w Turcji przejęli młodotureccy nacjonaliści z Komitetu Jedność i Postęp, dążący do modernizacji państwa. Rok później, w ramach tego ''postępu'', wymordowano w Adanie 15 - 30 tys. Ormian. Popierane przez Rosję, przy sprzeciwie Niemiec, plany uzyskania częściowej autonomii przez Ormian zakończyły się niepowodzeniem, za to dały pretekst do eskalacji prześladowań (tym bardziej, że wybuchła wojna i Europa miała inne problemy). Turcja włączyła się do I wojny światowej i zaczęła ponosić porażki - kogoś trzeba było obarczyć za to winą. Z drugiej strony, stojący na czele tego kraju: Enwer Pasza, Talaat Pasza, Talaat-bej i Diamal Pasza, zaczęli głosić hasła jednolitej rasowo i wyznaniowo Azji Mniejszej i domagać się usunięcia wszystkich chrześcijan. Wkrótce podjęto decyzję o całkowitej eksterminacji Ormian. W marcu 1915 roku rozpoczęto usuwanie ich z Cylicji, od maja do lipca deportowano mieszkańców Anatolii wschodniej i zachodniej, pędząc Ormian do Syrii i Mezopotamii. Trasa została wybrana tak, aby jak najmniej ludzi przeżyło. Deportowanym nie dostarczono żywności, wody, nie mówiąc już o opiece medycznej. Rozdzielano kobiety od mężczyzn, gwałty i morderstwa były na porządku dziennym. Opadający z sił ludzie masowo ginęli. Ormian pędzono, rozstrzeliwano, topiono i - dosłownie - wycinano w pień. Ormianki były gwałcone (w Hafteranie wydano 500 kobiet i dziewcząt na pastwę Kurdom z okolicznych wiosek), sprzedawane w niewolę lub topione w Eufracie i Tygrysie. Podobnie postępowano z dziećmi. Nieliczni, którzy przeżyli, trafiali w pustynny rejon Deir ez-Zor, gdzie wkrótce umierali z głodu. Tak zginęło około 1,5 miliona Ormian. Problem ormiański został rozwiązany przez Turków i Kurdów - choć nie do końca... Kilkaset tysięcy ormian uniknęło zagłady, głównie dzięki wojskom rosyjskim. Akcja eksterminacyjna była w dużym stopniu opracowywana przez generałów niemieckich.
Po przegranej przez Turcję wojnie mogłoby się wydawać, że resztkom, cudem żyjących Ormian, nic już nie zagraża. Niestety, w październiku 1921 r. Francja zawarła z Kemalą Paszą traktat w Angorze, w wyniku którego - chronione dotychczas przez wojska francuskie - resztki Ormian w Cylicji, zostały stamtąd wypędzone. Zaś w 1923 r. państwa europejskie zatwierdziły w Lozannie tzw. wymianę ludności, co pozwoliło Turcji wysiedlić pozostałych Ormian, a także Chaldejczyków i prawosławnych Greków z Azji Mniejszej. W 1924 r. najstarsza prowincja chrześcijańska ''pozbyła'' się ostatniego chrześcijanina.
Ormianie rozproszyli się w Syrii, Rosji, Europie, Ameryce i na Dalekim Wschodzie. Posiadają też swoje państwo, lecz walka o przetrwanie, zachowanie wolności, kultury i religii bynajmniej się nie skończyła. W 1921 r. Stalin nakazał przyłączyć Górny Karabach (zamieszkały w 95% przez Ormian) do Azerbejdżanu. W latach 80-tych Ormianie zwrócili się do władz Moskwy, Baku i Erewania z prośbą o włączenie tej prowincji do Armenii. W odpowiedzi doszło do nowych pogromów Ormian - tym razem sprawcami byli Azerowie. W ciągu dwóch lat, kilkaset tysięcy Ormian uciekło z Azerbejdżanu. Między 1989-1991 trwała wojna o sporny region, a konflikt nie został rozstrzygnięty do dziś. W tej walce Ormianie mogą liczyć wyłącznie na niepewną pomoc Rosji, zaś Azerowie - całego świata muzułmańskiego.
Miejmy nadzieję, że tym razem do masowych mordów nie dojdzie i, że Ormianie będą mogli w końcu żyć normalnie.