Kino Nowości

Złe wychowanie

Reżyseria: Pedro Almodovar, scenariusz: Pedro Almodovar, obsada: Gael Garcia Bernal, Fele Martinez, gatunek: dramat, kraj: Hiszpania, rok produkcji: 2004, czas trwania: 105 min.

Chciałem pokazać inny rodzaj namiętności - mówi Pedro Almodovar o swoim ostatnim,bardzo głośnym i kontrowersyjnym filmie.
'Złe wychowanie' - najbardziej kasowy ze wszystkich dzieł słynnego reżysera i zarazem - pierwszy w historii hiszpański obraz, który otworzył festiwal filmowy w Cannes. Quentin Tarantino, przewodniczący canneńskiego jury, określił film mianem arcydzieła, a 'Złe wychowanie' zostało przyjęte owacją na stojąco.

Najbardziej znany hiszpański reżyser od czasów Luisa Bunuela. Samouk. Za zarobione w przedsiębiorstwie telekomunikacyjnym pieniądze, kupił kamerę Super-8, którą kręcił krótkie filmy. W latach `70 był twórcą nie tylko krótkometrażówek, ale także autorem opowiadań i artykułów, rysował komiksy, występował w zespole punkowym.Reżyser swymi obrazami zdobył wiele nagród rangi światowej- 'Kobiety na skraju załamania nerwowego' stały się międzynarodowym hitem (nominowane do Oscara 1988 w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny, zdobywca Europejskiej Nagrody Filmowej). Kolejne jego filmy, jak 'Wysokie obcasy', 'Kika', 'Kwiat mego sekretu', 'Wszystko o mojej matce' (Oscar 2000 dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, Nagroda BAFTA 2000, MFF Cannes 1999, nagroda dla najlepszego reżysera i nagroda jury ekumenicznego), potwierdziły renomę i klasę Almodovara na całym świecie. Kolejny film Almodovara 'Porozmawiaj z nią' przyniósł reżyserowi Europejską Nagrodę Filmową oraz Oscara za scenariusz oryginalny.

Sam Almodóvar mówi o swojej najnowszej produkcji - 'to pełen tajemnic thriller, w którym wszystkie postacie podejmują ryzyko, nie bojąc się konsekwencji(...) Musiałem nakręcić ` `Złe wychowanie ` `. Musiałem wyrzucić z siebie ten temat, zanim zmieniłby się w obsesję. Pracowałem nad tym scenariuszem przez ponad 10 lat, a mógłbym pewnie jeszcze drugie tyle. To obraz bardzo osobisty, lecz nie - autobiograficzny. Chcę przez to powiedzieć, że nie odtwarzam w nim swojego życia w szkole, ani tego, co przeżyłem podczas pierwszych lat 'movidy' (czyli fermentu społecznego i kulturalnego u progu lat `80 - przyp. aut.), choć 'Złe wychowanie' osadzone jest właśnie w tamtych okresach (rok 1964 i 1980, z przerywnikiem w roku 1977).'Złe wychowanie' nie jest wyrównaniem rachunków z księżmi, którzy mnie 'źle wychowywali', czy też z klerem w ogóle. Gdybym odczuwał potrzebę zemsty, to nie czekałbym z nią czterdzieści lat. Kościół zupełnie mnie nie interesuje, nawet w roli wroga'.

Bohaterami 'Złego wychowania' są mężczyźni (ról kobiecych nie ma w filmie prawie wcale), których kiedyś łączyła wielka namiętność. Ignatio i Enrique poznali się jako dzieci, kiedy obaj uczęszczali do katolickiej szkoły. Ich przyjaźń szybko przerodziła się fascynację erotyczną. Po latach Ignatio - teraz początkujący aktor o pseudonimie Angel - wiedząc, że jego znajomy z dawnych lat jest znanym reżyserem, postanawia złożyć mu wizytę. 'Wizyta' to także tytuł noweli, którą przynosi ze sobą, traktującej o wydarzeniach z ich szkolnej przeszłości. Jednym z jej bohaterów jest ksiądz Manolo, który molestował seksualnie małego Enrique. Zainspirowany pomysłem Enrique postanawia nakręcić film na podstawie opowiadania, przekonując się jednocześnie, że Ignatio-Angel nie zawaha się przed niczym, żeby zagrać w nim główną rolę.
W powieści tej widz dowiaduje się, że zakochany w Ignaciu ksiądz Manolo był zazdrosny o Enrique. Usunął Enrique ze szkoły, żeby mieć Ignacia dla siebie. Tak objawia się hipokryzja. To ona, a nie miłość homoseksualna, jest u Almodovara źródłem perwersji.

Najboleśniejsze sceny 'Złego wychowania' to właśnie te, gdzie w oczach chłopca religia zostaje związana z perwersją. Ministrant, rozwiązując w zakrystii sznurki stroju liturgicznego księdza, 'przypomina gejszę usługującą z wprawą swemu panu' (cytat ze scenariusza). 'Myślę, że straciłem wiarę w tamtej chwili' - powie Ignacio. 'Nie wierzyłem odtąd w Boga ani w piekło. Skoro nie wierzyłem w piekło, niczego już się nie bałem. A pozbywszy się strachu, byłem zdolny do wszystkiego'.
Jednak piekło go nie ominęło. Po przejściu szkoły ojca Manolo życie Ignacia, choć barwne, stało się wielką ucieczką od samego siebie - transwestytyzm, narkomania...

Fabuła filmu Almodovara wcale nie jest prosta do opowiedzenia. Choć 'Złe wychowanie' ma jednego narratora w postaci Enrique, to w miarę rozwoju wypadków do głosu dochodzą inne postacie, a on zaczyna 'ukrywać' się nieco w tle. Film składa się z kilku historii, albo też kilku wariacji na temat tych samych wydarzeń. To, co zdarzyło się naprawdę, interpretacja zawarta w noweli napisanej przez Ingatia, historia, którą opowiada Enrique w swoim filmie układają się w jedną całość. Mnóstwo tu przeskoków czasowych, a fikcja tworzona na użytek filmu, i za sprawą innego filmu, który kręcą bohaterowie (film w filmie) miesza się z rzeczywistością. Zdarza się nawet, że tę samą postać gra dwóch aktorów, więc całość wymaga uważnego oglądania.

'Złego wychowania' niektórzy nie potrafią lub nie chcą klasyfikować, inni określają mianem filmu z gatunku 'noir'. Gatunek 'noir' świetnie współgra z najtwardszymi odmianami melodramatu, z desperackim romantyzmem, krytyką społeczną, grozą bez potworów - taką, która pochodzi prosto z głębi serca, czy też brutalną melancholią. 'Złe wychowanie' jest czarnym melodramatem, a w melodramacie chodzi zawsze o to samo: o miłość - niemożliwą, niespełnioną, skazaną, którą bohaterowie usiłują rozpaczliwie ocalić i nobilitować.
Powstał film, który dla wielu będzie obrazoburczy, inni potraktują go jako rozrachunek Almodovara z przeszłością (Almodóvar wydaje się wolny od religijnego kompleksu; w jego filmie sutanna jest tylko jednym z przebrań mężczyzny, podobnie jak kostiumy sceniczne transwestytów, którzy są tragicznymi bohaterami filmów Almodovara). Nie brak tu odważnych scen molestowania dziecka, czy scen erotycznych między gejami... Ale skupianie się na kontrowersjach nie ma chyba większego sensu, bo 'Złe wychowanie' to przede wszystkim film świetny od strony artystycznej. Twórcom należą się brawa za reżyserię, zdjęcia, montaż, scenografię, muzykę i grę aktorską. W 'Złym wychowaniu' znajdziemy charakterystyczne dla Almodovara mroczne tajemnice, epatowanie seksualnością, przerysowania i intensywne barwy. Mniej za to humoru, ale i mniej wzruszeń, z których twórca zrezygnował na rzecz zdystansowanego opowiadania.

Jednak film nie został dobrze przyjęty przez wszystkich. W kręgach prawicowych i konserwatywnych film został oceniony jednoznacznie jako atak na Kościół. W oświadczeniu Młodzieży Wszechpolskiej przesłanym PAP w środę 8 września napisano: 'W filmie tym sytuacja niemal niespotykana i patologiczna została przedstawiona jako normalny objaw stosunków społecznych. Jest to radykalne wypaczenie i z łatwością można je odczytać jako celową próbę zdyskredytowania i zniszczenia dobrej reputacji Kościoła Katolickiego'. Przeciw emisji filmu w Polsce protestowała też Liga Polskich Rodzin. Tak się złożyło, że obraz powstawał w czasie, kiedy problem pedofilii w mediach zaczął się pojawiać częściej niż kiedykolwiek dotąd (zwłaszcza wśród przedstawicieli kleru). Czy to tylko przypadek, czy film to reakcja reżysera na te konkretne wydarzenia, prowokacja? Trudno odpowiedzieć na to pytanie - zdania będą zawsze podzielone. Niemniej jednak, nie można zapominać,że w filmie tym to nie rola społeczna księdza jest atakowana i piętnowana, ale osoba, psychika człowieka, który tę rolę przez pewien czas odgrywa, a podstawowym tematem obrazu jest przecież miłość. Film traktuje o poważnym problemie, którego nie można po prostu przemilczeć, trzeba sobie uświadomić, że ten problem istnieje obok nas. Wzbudza ogromne kontrowersje. I właśnie to chyba - obok bardzo dużych walorów artystycznych - sprawia, że kina pokazujące 'Złe wychowanie' są tak tłumnie odwiedzane.