Gazeta Prawna

Separacja lepsza niż rozwód?

Małżonkowie, którzy rozstają się i chcą uregulować swoje sprawy rodzinne oraz majątkowe, mogą żądać rozwiązania małżeństwa przez rozwód albo domagać się orzeczenia separacji. Rozwiedziony małżonek może założyć nową rodzinę. Natomiast pozostający w separacji - nie tylko faktycznej, lecz również orzeczonej przez sąd - nie może zawrzeć małżeństwa.

Zarówno orzeczenie rozwodu, jak i separacji oznacza powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej. Po zniesieniu separacji przez sąd małżeństwo istnieje nadal. Gdyby zaś rozwiedzeni małżonkowie znów chcieli być razem jako rodzina, muszą ponownie się pobrać.

Separacja faktyczna lub orzeczonaSeparacja faktyczna występuje w razie zupełnego zerwania pożycia małżeńskiego. Jeżeli małżonkowie rozstają się, a mąż albo żona nie żądają, aby sąd orzekł separację, to wówczas ich małżeństwo trwa nadal. Aby mogli przeprowadzić rozdzielność majątkową, muszą zawrzeć umowę o takiej rozdzielności (intercyzę) przed notariuszem albo domagać się zniesienia przez sąd wspólności majątkowej. W dodatku na każdym z nich nadal ciąży obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny, nawet wówczas gdy nie mają wspólnych dzieci na swoim utrzymaniu.

Łatwiejsza niż rozwód Separację może orzec sąd na żądanie męża albo żony, bądź na zgodne żądanie obojga, wówczas gdy między nimi nastąpił zupełny rozkład pożycia. Orzeczenie takie można uzyskać znacznie łatwiej niż rozwód. Przed sądem nie trzeba np. uzasadniać, że rozkład pożycia jest trwały, sąd nie bada też, czy małżonek, który wystąpił z żądaniem, nie jest wyłącznie winny rozkładu pożycia.
WARTO WIEDZIEĆ Po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd orzeka o podziale majątku.
O separacji orzeka sąd okręgowy, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie lub pobyt. Jeżeli zaś nie mają wspólnego zamieszkania albo pobytu, to orzeka sąd właściwy dla jednego z nich. Jednak zanim ją orzeknie, przeprowadza postępowanie pojednawcze, a gdy pojednanie nie nastąpi, a odroczenie rozprawy nie byłoby celowe, przystąpi do rozpoznania sprawy.
Najłatwiej orzeczenia separacji uzyskują małżonkowie, którzy nie mają małoletniego dziecka, a w dodatku oboje zgodnie wystąpili do sądu z takim żądaniem. Postępowanie toczy się wówczas w trybie nieprocesowym. Natomiast przed sądem w procesie toczy się ono tylko wówczas, gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dziecko, albo dzieci, bądź tylko jedno z nich domaga się separacji.
Wprawdzie separację generalnie łatwiej jest otrzymać niż rozwód, to jednak w pewnych przypadkach sąd ma prawo nie przychylić się nawet do zgodnego żądania obojga małżonków. Może dojść do tego wtedy, gdyby z powodu separacji miało ucierpieć dobro małoletniego dziecka małżonków albo orzeczenie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Może się jednak zdarzyć, że tylko jeden z małżonków wystąpił o orzeczenie separacji, natomiast drugi chciałby otrzymać rozwód. W razie tak odmiennych żądań sąd w pierwszej kolejności oceni, czy między małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, co oznacza, że została zerwana wszelka istniejąca do tej pory więź duchowa, fizyczna i gospodarcza oraz że w oparciu o doświadczenie życiowe można przyjąć, iż powrót małżeństwa do wspólnego pożycia nie nastąpi. Jeżeli sąd uzna wówczas, że żądanie rozwodu jest uzasadnione, to mimo że drugi małżonek domagał się separacji, rozwiązuje małżeństwo przez rozwód.
Może się też zdarzyć sytuacja odwrotna. Oboje małżonkowie wystąpili z różnymi żądaniami: jeden – rozwodu, drugi – separacji, a sąd po rozpoznaniu sprawy uznaje, że orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne. Następnie sąd ocenia żądanie separacji. Jeśli uzna je za uzasadnione, to orzeknie separację, mimo że mąż (żona) chciał otrzymać rozwód.
Sąd orzeka również o tym, którego małżonka należy obarczyć winą za rozkład pożycia. Tylko wówczas gdy separacji domagali się zgodnie oboje, nie jest możliwe orzeczenie o winie. Sąd nie może przypisać jej tylko jednemu z nich bądź łącznie obojgu.

Prawie jak po rozwodzieWprawdzie separacja nie rozwiązuje tak skutecznie małżeństwa jak rozwód i małżonkowie nie mogą wstąpić w drugi związek, to jednak wywołuje podobne skutki. Najważniejszym z nich jest powstanie między mężem i żoną rozdzielności majątkowej, wówczas gdy w czasie trwania małżeństwa istniała między nimi wspólność majątkowa.
WARTO WIEDZIEĆ Separacja może zostać zniesiona przez sąd lub zakończyć się wskutek ustania małżeństwa.
O podziale majątku wspólnego małżonków pozostających w separacji sąd orzeka na wniosek jednego z nich. Rozstrzyga również o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w tym majątku, a także o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie powinny zostać zwrócone. Podobnie jak rozwiedzeni małżonkowie, są obciążeni obowiązkiem alimentacyjnym, gdy ten, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, znajduje się w niedostatku, albo separacja pociągnęła za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Natomiast na małżonkach nie ciąży obowiązek udzielania sobie takiej pomocy finansowej, aby oboje mogli znajdować się w takiej samej sytuacji materialnej.
Oprócz tego na małżonków pozostających w separacji został nałożony obowiązek udzielenia sobie wzajemnie pomocy, nie tylko materialnej, ale na przykład również wsparcia psychicznego. Taki obowiązek nie ciąży natomiast na rozwiedzionych małżonkach.
PRZYKŁAD Małżonek w separacji, który nie zawinił rozkładu pożycia, jest nieuleczalnie chory. Ma prawo oczekiwać odwiedzin drugiego małżonka – i co się z tym łączy – udzielenia mu wsparcia psychicznego.
Można się pogodzić
Jeżeli mąż i żona pozostający w separacji chcieliby się pogodzić i znów tworzyć małżeństwo, mogą wystąpić do sądu za zgodnym wnioskiem o zniesienie separacji. Z chwilą wszczęcia postępowania w tej sprawie z urzędu zawieszane zostają inne toczące się między tymi małżonkami sprawy, np. o eksmisję jednego z nich ze wspólnego mieszkania, lub o korzystanie przez nich ze wspólnego mieszkania.
Właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd okręgowy, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie lub miejsce wspólnego pobytu. Jeżeli takiego wspólnego miejsca nie ma, wówczas występują z wnioskiem do sądu okręgowego właściwego miejscowo dla jednego z nich. Po przeprowadzeniu rozprawy sąd wydaje postanowienie o zniesieniu separacji. Strony nie muszą pobierać się ponownie, a od momentu uprawomocnienia się postanowienia, ciążą na nich takie same prawa i obowiązki, jak na małżonkach.
Mimo pogodzenia się, małżonkowie mogą jednak być zainteresowani utrzymaniem między nimi rozdzielności majątkowej. Na ich zgodny wniosek sąd orzeknie wówczas o jej utrzymaniu.
Znosząc separację, sąd rozstrzyga też o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków. Zanim orzeknie w tej sprawie, powinien zbadać, czy dla dobra dziecka należałoby w dalszym ciągu utrzymać taki sposób wykonywania tej władzy, jaki został ustalony w momencie wyrokowania o separacji. Chodzi o to, czy pieczę nad dzieckiem powinien nadal sprawować tylko jeden z małżonków, a drugi jedynie wywiązywać się z określonych obowiązków i korzystać z przyznanych mu uprawnień. Po zniesieniu separacji, szczególnie trwającej dłuższy czas, mógłby nie być zgodny z dobrem dziecka powrót do takiego sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, jaki miał miejsce przed jej orzeczeniem.
Separacja kończy się wówczas, gdy umiera jeden z małżonków. Małżonkowie pozostający w separacji mają prawo rozwieść się, jeśli uznają, że rozkład pożycia między nimi jest zupełny i trwały, a powrót do wspólnego pożycia nie nastąpi. Ma to miejsce szczególnie wówczas, gdy przynajmniej jeden z nich założył już faktycznie nową rodzinę i chciałby dopełnić formalności, aby nowy związek zalegalizować. Orzeczenie separacji nie umożliwia więc wystąpienia po pewnym czasie z powrotem o rozwód. Separacja kończy się również wówczas, gdy następuje unieważnienie małżeństwa.